ئێران کورد فریو دەدا؟

Galip Dalay

Galip Dalay


کوردی خۆرهەڵات لە کوێی سیاسەتی ئێڕان جێگەی دەبێتەوە؟

 

حەسەن رووحانی پاش ئەوەی کە رێککەوتنە ناوەکییەکەی ئێرانی لەگەڵ هێزە جیهانییەکان بە ئەنجام گەیاند, زۆر بە خێرایی سەردانی پارێزگای سنەی کرد و گوتی: " ئێڕان بەهەمان شێوە کە پارێزگاری لە کوردستانی ئێڕان دەکات ئەوهاش پارێزگاری لە هەولێر و بەغدا دەکات. بە بێ یارمەتی ئێڕان, هەولێر و بەغدا ئیستاکە دەکەوتنە دەستی تیرۆریستەکانەو. هەر وەکو چۆن ئێمە پارێزگاری لە سنە دەکەین ئاواش پارێزگاری لە سلێمانی و دهۆک دەکەین."

  بەهەرحاڵ هەواڵی سەرەنجراکێشی ئەوها و گوتاری دۆستانەی بەرپرسە فەرمییەکانی ئێڕان لەم ماوەدا وەک بابەتێکی بەر بڵاو رەنگی داوەتەوە. وتەکانی سەرۆک کۆماری ئێران یەکانگیرە لەگەڵ وتەی کاربەدەستە فەرمییەکانیتری ئێران، لەو کاتەوە کە دەوڵەتی ئیسلامی دەستیکردووە بە هێرشیکردنە سەر باشوری کوردستان. ئەم بەرپرسە فەرمیانە بەردەوام دووپاتی دەکەنەوە کە ئەوە ئێران بوو کە یارمەتی مانەوەی کورد و ئێراقییەکانیدا کە نەکەونە دەستی دەوڵەتی ئیسلامی.  

 

ئێران کورد فریو دەدا؟

بە دەرخستنی ناوەرۆک و پاڵنەری ئەم قسانە ژمارەیەک لە لێکۆلەران و پسپۆڕەکانی ناوچەکە پروپاگەندە بۆ بیرۆکەی گرنگی نزیکبوونەوەی ئێران و کورد بە گشتی و ئێڕان و پارتی کرێکارانی کوردستان بەتایبەتی دەکەن. یەکێک لە بابەتە زاڵەکان لە گەشەکردنی بیرۆکەکان سەبارە بەم تەوەرە زۆرتر لە سەر گریمانەیەک بونیاد نراوە کە تورکیا دۆڕاوی هاوکێشەی هەڤاڵبەندی نێوان ئێران و کوردە. مایکڵ تانچوم پسپۆری ئیسرائیلی لە کاروباری دەرەوە دەنووسێ: 

"هەڤاڵبەندی نێوان ئێران و کورد تواناییەکی بەرفراوان لە ئێراق و سوریا بە تاران دەبەخشێت، کە بە شیوەی بنەڕەتی هاوکێشە جئۆپۆلتیکییەکانی ناوچەکە دەگۆڕێت. کیانێکی کوردی بە سەرۆکایەتی پەکەکە و پاڵپشتی ئێران لە دوو لای ئێراق و سوریاوە دەبێتە هۆی زۆری کێشەی دەستەمۆنەکراو بۆ تورکیا، تاکوو رۆژئاوای کوردستان. لەوە خراپتر، ئەوەیە کە ئەنقەرە لە مێژە کێشەی هەیە لە جێبەجێکردنی دەسەڵاتی خۆی لە ناوچە کوردنشینەکانی باشوری رۆژهەڵاتی تورکیا، بەمەش هاوپەیمانی پەکەکە و ئێران دەبێتە هۆی ئەوەی کە تاران ببێت بە هێزێکی کاریگەر."  

  ئەو وتارە هۆشیارکەرەوەکەی بە دەرئەنجامێکی مەترسیدار لەمەڕ پەیوەندی نێوان کورد و تورکیا کۆتایی پێدێنێت و دەڵێت :” هێرشەکانی تورکیا بۆ سەر پەکەکە داوەتنامەیەک بوو بۆ ئێران بۆ هێنانی کابووسێکی ستراتیژی بۆ تورکیا, زۆر خراپتر لەوەیکە کە ئەردۆگان هەوڵدەدات بۆ رێگری کردنی”. 

لە خوێندنەوەی بابەتیكی هاوشێوە ماهان ئابدین لە بابەتێکیدا کە بۆ " چاوی میدڵ ئیستی" نوسیەوە لە ژێر ناوی " چاوە هەلپەرەستەکی ئێڕان لە سەر پەلامارە نوێیەکەی تورکیا بۆ سەر کورد"  ئابدین هەوڵدەدا کە پەنجە لە سەر ئەو خاڵە دابنێ کە چۆن پەلاماری تورکیا بۆ سەر کورد لە قازانجی ئێڕاندایە و  چۆن ئەو وڵاتە وەکو رزگارکەرێکی کورد لە ناوچەکەدا پێشان دەدات. هەرچەندە ئەو دان بە بەربەست و گومانەکان لەمەڕ ئەو پێوەندییە نوێیەدا دادەنێت، لە گەڵ ئەوەشدا ئەو باس لە دەستکەوتە تاکتیکی و ستراتیژییەکانی ئەم هاوپەیمانییە بۆ ئێران دەکات.   

   دەرکەوتنی ئەو سیما جوانە لە پەیوەندی کورد و ئێران پێویستی بە وڵامدانەوەی پرسیارێکی گرنگە. کوردی خۆرهەڵات لە کوێی ئەم هەڤاڵبەندییە مەبەستدارەدا جێگەی دەبێتەوە؟ زۆربەی لێکۆڵەرانی پەیوەندی نێوان ئێڕان و کورد پرسی کورد وەکو بابەتی سیاسەتی دەرەوە چاو لێدەکەن  نەک بابەتێکی ناوخۆیی، لەکاتێکدا کە کوردی ئێران لەم وێنەیەدا لەبیر کراون.  

لەم ساڵانەی دواییدا جئۆپۆلتیکی کورد زۆر چالاکە. کورد لە سوریا، ئێراق، و تورکیا لە وەرچەرخانێکی زۆر گرنگدان. قەوارە و جەوهەری سیاسەتی کوردی لە میانەی چەند مانگێکی کەمدا لەو وڵاتانە بە خێرایی گۆڕانی بەسەردا هاتووە. لە ناوەڕاستی ئەو ژینگە جئپۆلیتیکییە ئاژاوەیەیدا، کوردی ئیڕان ئارامییەکەی سەیریان پێوە دیارە. لە کاتێکدا کوردی ئێڕان نوێنەرایەتی سەرەداوێکی ونبوو دەکەن لە جئۆپۆلتیک و سیاسەتی کوردی لە هەلومەرجە توندئاژۆکەی ئەم دوایانەدا. بەڵام ئەمە بەو مانایە نیە کە هیچ شتێک لەم بەشە گرنگەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست روو نادات. لە ڕاستیدا، لە سێدارەدانی یەک لە دوای یەک کوردە نەیارەکان لە لایان حکومەتەوە پێشاندەری ئەوەیە کە ئەم بێ دەنگییە نیشانەی نەزمێکی ئاسایی بابەتەکان نیە. 

بۆ نمونە لە مانگی مەی 2015 مەرگی کچێکی 25 ساڵەی کورد، فەریناز خۆسرەوانی کە لە نهۆمی چوارمی هۆتێلێکەوە لە شارە مێژووییەکەی مەهاباد خۆی فرێدایە خوارەوە, لە کاتێکدا باسی ئەوە دەکرا کە بۆ دەربازبوون لە دەستدرێژی سکسی لە لایان فەرمانبەرێکی ئەمنییەتی ئێرانەوە ئەو کارەی کردووە، شەپۆلێکی لە ناڕەزایەتی لە شارەکە و بە درێژایی رۆژهەڵاتی کوردستان دژ بە حکومەت هێنا ئاراوە. خۆپێشاندەران لە تورکیا، سوریا و باشووری کوردستانی پشگیریان لە مەهابادییەکان کرد. ئەم خۆپێشاندانانە هەر زوو رۆحێکی سیاسی و نەتەوەیی بەخۆیەوە گرت. رژیم ناچار بوو هێزەکانی لە شارەکانی کوردستانی ئێڕان بڵاوە پێبکات- بۆکان، مەریوان، سەقز، و سنە- بۆ ئەوەی رێگری بکات لەوەی خۆپێشاندانەکان لە کۆنترۆڵ دەرنەچن. هەروەها لە مانگی جوولای, پژاک هێزێکی چەکداری گرێدراو بە پەکەکە ڕایگەیاند کە پەلامارێکی خوێناوی بۆ سەر هێزە سەربازییەکانی رژیم لە شاری مەریوان ئەنجامداوە. ئەم رووداوانە بارگاوی بوونی ناکۆکییەکان لە کوردستانی ئێران پێشان دەدات و لاوازی ئاگربەستەکەی نێوان پژاک و ئێران دەردەخات.  

لە پاڵ ئەم رووداوانەدا، ئەزموونی میژوی خەباتی نەتەوەیی و سیاسی کوردی ئێران پێویستی بە وڵامێکی ئەساسی لە لایان ئێرانەوە هەیە. رۆژهەڵاتی کوردستان پێگەیەکی بەرچاوی هەیە لە هێنانە ئارای وێنایەکی نەتەوەیی لە بزوتنەوەی نەتەوەیی کورددا. کورد یەکەم ئەزموونی خۆیان لە بەدەوڵەتبوون لە سەردەمی نوێ لە رێگەی کۆمارە تەمەن کورتەکەی کوردستانەوە لە ساڵی 1946لە مەهاباد دابوو. مەلا مستەفای بارزانی بەناوبانگ کە دەکاتە باوکی سەرۆکی ئێستای هەرێمی کوردستان وەک فەرماندەی هێزە سەربازییەکان خزمەتی بە کۆمارە تەمەن کورتەکەی کوردستان کرد کە تێدا پرۆسەی دەوڵەت و نەتەوە سازی دروست ببوو. ئەم ئەزموونە کاریگەریەکی گرنگی هەبوو لە سەر گۆڕانی جەوهەری خێڵەکی ناسیونالیزمی کورد و لە رێگەی هاندانی چینی ناوەڕاست، بیرۆکەی بزوتنەوەی کوردایەتی لە خێڵەکی بوونەوە بەرەو بەرژەوەندی نەتەوەیەوە برد. ئەوەش لە چوارچێوەی دامەرزاندنی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە ساڵی 1945، کۆماری کوردستان لە مەهاباد و پارتی دیموکراتی کوردستانی ئێڕاق لە سالێ 1946 بوو کە  فێری چینی ناوەڕاستی شار نیش و هێزە خێلەکییەکانی کرد بۆ ئەوەی پێکەوە کاربکەن بۆ یارمەتیدانی دۆزی نەتەوەیی، بۆیە بە ئاشکرا پێداگری دەکەن لە سەر تایبەتمەندییە نەتەوایەتییەکانی سەرهەڵدان و بزوتنەوەکان لە بەرانبەر روانینی خێڵەکیدا. هەروەها رێکەوتەکان پێمان دەڵێن، دامەرزاندنی حدکا تەنها ساڵیک پێش پارتی دیموکرات بووە جگە لەنە، حەشیمەتی کورد لە ئێڕان دووەمین حەشیمەتی کوردەکان پێکدێنێ پاش کوردی تورکیا و زیاترن لە کورد لە ئێراق و  لە سوریا. کە واتە رژێمی ئێڕان تەنها دەتوانێ  ویست و خواستی کورد لە ئێران لە بەرچاو نەگرێت و لەکاتێکدا کە سیاسەتێکی ناوچەیی پیلاناوی بەرامبەر بە کورد لە پارچەکانی تر گرتووەتە بەر. 

بە لە بەرچاوگرتنی ناکۆییەکانی ئەم دواییانە لە رۆژهەڵاتی کوردستانی و میراتە سیاسیە میژوییەکەی هەر چەشنە هەڤاڵبەندیەک کە بێتە ئاراوە دەبێ سەرەتا لە رۆژهەڵاتی کوردستانەوە دەست پێبکات و ئەو جا دەتوانێ شۆڕبێتەوە بۆ کورد لە پارچەکانی تر. هەر چەندە شتەکان وەکو خۆیان ماونەتەوە,  ، ئێڕان بەردەوامە لە سەرکووتکردنی نەیارە سیاسییەکانی، بەشێکی زۆری ئەم نەیارانەی کۆماری ئیسلامی کوردە، وازهێنان لە سیاسەتی ناوچەی ئێرن بەرامبەر بە کورد و فراوانخوازییەکانی ناکۆکییەکی زۆری لە بەستێنی ناوخۆیی و ناوچەیەدا لەسەرە. بۆیە، پرسیاری پێوەندیدار بەم بابەتەوە کە پێگەی کورد لە رۆژهەڵاتی کوردستان لە سیاسەتی ناوچەیی ئێڕان بەرامبەر بە کورد هێشتا بێ وڵام ماوەتەوە. ئەو پرسیارەی کە تاکوو ئێستا وڵامدراوەتەوە ئەوەیە کە ئەو رێکارە نوێیانەی کە ئێڕان بەکاریان دێنێ وەک یارمەتیدەری کورد لە ناوچەکە تەنها مانۆردانێکە بۆ ڕای گشتی لە خۆشبینانەترین حاڵەتدا و لە خراپترین حاڵەتیشدا فریودانی موتلەقی کوردە.    

 

سەرچاوە: middleeasteye